Ik voelde me onzichtbaar in de wereld

Marcel werkt als marketingcommunicatie adviseur bij 113 Zelfmoordpreventie, waar hij zich bevlogen inzet voor de grootste risicogroep: mannen tussen de 40 en 70 jaar. In dit artikel blikt hij, nu zelf man van middelbare leeftijd, terug op hoe hij als jongvolwassene ongelooflijk kon worstelen met het leven, maar hier uiteindelijk toch een weg in vond.

De zelfdodingsgedachten kwamen bij Marcel toen hij 19 jaar was. Als student raakte hij dakloos en zwierf een tijd van het ene naar het andere kraakpand. 

Vanaf jongs af aan heeft Marcel meegekregen dat de wereld een multiculturele snoeppot is; waar je van alles uit mag halen. Dit maakt dat hij een brede oriëntatie heeft op de wereld en altijd leergierig is geweest. Een mooie kwaliteit, maar voor een puber ook ingewikkeld; “Hoe vind je een eigen plek in de wereld en maak je keuzes als alles je interesseert?” Dit in combinatie met zijn multiculturele achtergrond, maakt dat Marcel niet goed wist wie hij was. Een identiteitscrisis volgde. Marcel is geboren en opgegroeid in Nederland, zijn vader is Surinaams en zijn moeder is Indisch: “Nederlands met wat accentjes. 13 verschillende etniciteiten in mijn DNA om precies te zijn”.

Geen tijd voor afscheid

Marcel is geboren in Rotterdam, maar verhuisde op zesjarige leeftijd met zijn ouders van Schiedam naar Amsterdam. Dit had een nieuw begin moeten zijn voor het problematische huwelijk van zijn ouders. Deze verhuizing was voor Marcel traumatisch. Van de een op de andere dag werd hij uit zijn vertrouwde leventje gerukt.

Al zijn vriendjes moest hij achterlaten. Er was zelfs geen tijd voor afscheid. Erop terugblikkend, is dit een periode van verlies geweest. Tot op de dag vandaag voelt Marcel de gevolgen hiervan; hij heeft nooit meer een grote vriendengroep gekend. Hij heeft nu een paar 1-op-1 vriendschappen met mensen die elkaar onderling niet kennen. Dat geeft hem een gevoel van veiligheid. Dit blijkt voor hem jaren lang een onbewuste overlevingsstrategie te zijn geweest, uit angst om ooit opnieuw een groep vrienden kwijt te raken.

Oma Moes & opa Bollie

In de thuissituatie van de jonge Marcel was regelmatig sprake van geweld naast perioden die relatief goed waren. Hij had twee veilige havens in die tijd: school en zijn oma Moes & opa Bollie. School was een plek waar hij zijn interesses en leergierigheid goed kwijt kon. Zijn oma, een kleine, maar sterke moedige liefdevolle Indische vrouw, kon waanzinnig goed koken. Een van de belangrijkste vrouwen uit zijn leven. Marcel voelde zich daar altijd gelukkig.

Toen hij 13 jaar oud was, besloten zijn ouders te scheiden. Dit werd een extreem gewelddadige vechtscheiding. Hij heeft dingen gezien en meegemaakt die een kind nooit had mogen zien en meemaken. Een traumatische gebeurtenis. In gesprek met Marcel komt naar voren dat deze gebeurtenissen samen hebben bijgedragen aan zijn depressies; als druppels in een depressie-emmer die uiteindelijk overstroomde toen hij student werd.

Onzichtbaar in de wereld

De zelfdodingsgedachten kwamen bij Marcel toen hij 19 jaar was. Als student liep hij vast in twee HBO-opleidingen. Als student raakte hij dakloos en zwierf een tijd van het ene kraakpand naar het andere in het onrustige anarchistische Amsterdam van de jaren ’80. Hij zat erg met zichzelf in de knoop, en voelde zich onzichtbaar in de wereld. Niemand die hem hoorde en zag. Hij kon zelf ook niet praten over wat er in hem gebeurde. 

Want hoe praat je over gevoelens als niemand je dat heeft geleerd? Hij voelde ook geen levensenergie. Een tandenborstel optillen was al vermoeiend. Zijn levenssituatie als jongvolwassene maakte hem ontzettend eenzaam en verdrietig. Zelfs bij de huisarts werd hij niet gezien: “ga maar even goed slapen en wandelen, dan voel je je na het weekend wel weer goed”.

Ondanks dat Marcel meerdere pogingen deed om zijn leven te beëindigen, wist hij vooraf eigenlijk al dat het zou mislukken. Ondanks alles, was er een diep verstopt besef dat hoe erg hij ook uit deze situatie weg wilde; weg van de eenzaamheid; weg van het verdriet; weg van de pijn; eigenlijk wilde hij niet dood. Er moest vooral iets veranderen, maar hij zag geen andere mogelijkheden meer.

In gesprek over zijn problemen

Toch kwam uit onverwachte hoek iemand die hem wel zag: zijn Indische oom Rob. Hij voelde zich eindelijk gezien en vooral gehoord door iemand. Zijn verdriet mocht er zijn. Een onwennige, maar nodige, ervaring voor Marcel. Hij kon eindelijk serieus in gesprek over zijn problemen. Rob had zelf de opleiding social work gedaan, en motiveerde Marcel dit ook te gaan doen. Rob was communicatief erg sterk, en daarin een voorbeeld en rolmodel voor Marcel.

Uiteindelijk hebben de depressies jaren aangehouden, waarin het soms erg aanwezig was en soms meer op de achtergrond, als een soort ruis. 15 jaar aan depressies hebben zijn leven op achterstand gezet. Marcels gevoel van ‘overleven’ veranderde pas vanaf zijn 32ste in ‘leven’ met een liefdesrelatie en het serieuze begin van een stabiele loopbaan in de communicatiewereld.

Het tegendeel bewijzen

Na afronding van zijn Hbo-studie social work op zijn 28ste, studeerde hij pas op zijn 32ste af, op 2/10de punt na cum laude, in communicatiewetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. Een behoorlijke prestatie naast zijn strijd met depressies, waarbij hij nu ook inziet dat het soms ongezond was om zo extreem gedreven bezig te zijn met studie. “Ik had ook niet verwacht dat je een studie zou afronden. Want wij hebben geen bollebozen in de familie.” Dit was ooit een opmerking van zijn vader nadat Marcel als jongvolwassene stopte met de eerste verkeerde studiekeuze. Hierna voelde hij een sterke drang om het tegendeel aan zijn vader te bewijzen.

Wortelzucht

Inmiddels weet Marcel wél wie hij is en voelt hij zich letterlijk ‘geaard’. Door het gebruik van antidepressiva en een liefdesrelatie ontstond er voor het eerst een stabiele basis in zijn leven. Door vele jaren psychotherapie en aan zichzelf te werken, en zelfs het schrijven van een boek over zijn complexe multiculturele achtergrond vond Marcel zichzelf terug. Het werd een boek om zichzelf beter te begrijpen, maar juist ook om zijn dochter Annanova te helpen in haar identiteitsontwikkeling.

In dit boek gaat hij op zoek naar thema’s die in zijn leven regelmatig voorbij komen; macht, onmacht, geweld en mentale gezondheid. En dan kijkend naar naar zijn eeuwenoude familiegeschiedenis op vier continenten, naar vele generaties van zijn 19e-eeuwse slaafgemaakte Afro-Surinaamse familie, de ontdekking van zijn Afrikaanse oermoeder, tot en met zijn Euraziatische familie met generaties KNIL-militairen en hun inlandse slavinnen in Nederlands-Indië. Ook omschrijft Marcel hierin de Zwarte Olifant, of te wel; zijn depressie. Wil je hier meer over weten? Zijn boek, een historische autobiografie - heet ‘Wortelzucht – De geschiedenis; dat ben ik’.

Een van de inzichten waarnaar Marcel nu graag leeft, is dat hij zoveel mogelijk in het hier en nu wil leven in plaats van in de toekomst of in het verleden. Zenmeditatie heeft hem geholpen om het leven anders te bekijken. Life is what happens when you're busy making other plans (- John Lennon). Of zoals Marcel in zijn beroep hier op varieert “…while you are busy making other communicationplans”.

Een ander perspectief

Er zullen altijd veranderingen zijn, maar zolang de basis aanwezig is, kun je leren meebewegen. Ook fotografie heeft hem geholpen om letterlijk en figuurlijk anders naar de wereld te kijken te kijken: “Vaak zijn we overtuigd van een bepaalde kijk op de wereld, maar wanneer je naar eenzelfde situatie vanuit een ander perspectief of met ander licht kijkt, kun je zomaar eens ontdekken dat er meerdere werkelijkheden zijn. Dit geldt ook voor je gedachten. Hoe geloofwaardig een gedachte soms kan zijn, het hoeft niet dé waarheid te zijn, maar eerder één van de mogelijke waarheden. Zo ‘ben’ je bijvoorbeeld niet je depressie. Nee, je bent ziek en je ‘hebt’ een depressie. Een ander werkwoord dat een enorm verschil betekent in hoe je naar jezelf kijkt. ”.

Hoe gaat Marcel nu om met lastige situaties en mentale problemen? Zijn echte depressies zijn gelukkig voltooid verleden tijd. Lastige situaties maakt hij nu direct bespreekbaar, want hij weet als geen ander dat die gedachten niet moeten blijven rondspoken in zijn hoofd. Door erover te praten en bij zijn omgeving aan te geven wat hij nodig heeft, voorkomt hij dat de gedachten een eigen leven gaan leiden. Terwijl we het hier over hebben, merkt Marcel toch ook een beetje pijn. Pijnlijk dat hulporganisaties zoals 113 in zijn jongvolwassen jaren helaas nog niet bestonden. En dat praten over suïcidale gedachten toen een nog groter taboe was dan vandaag. Als 113 er eerder was geweest, dan had hij er wellicht eerder uit kunnen komen.

Praten over de pijn

Marcel heeft juist van zijn kwetsbaarheid zijn kracht gemaakt. Het is zelfs zijn werk met voldoening bij 113 Zelfmoordpreventie geworden: als ervaringsdeskundige communicatieprofessional stimuleert hij anderen om te praten over de pijn, wanhoop en eenzaamheid die gedachten over suïcide met zich meebrengen. “In alle heilige boeken staat: als je een persoon redt, dan heb je de wereld gered”. Zo probeert Marcel op zijn manier de wereld een klein stukje beter en mooier te maken. En de mensen die het nodig hebben, hoop te geven.

Tot slot deelt Marcel een gedicht van Tolkien dat hem inspireert en hoop brengt:

Still round the corner there may wait
A new road or a secret gate
And though I oft have passed them by
A day will come at last when I
Shall take the hidden paths that run
West of the Moon, East of the Sun.