Ik zou je het liefst de zin van het leven cadeau geven

Zelfdoding is de meest vergaande vorm van zelfbeschikking. Anderen staan letterlijk buitenspel, want de persoon handelt alleen. Maar geen mens leeft alleen. Als we in verbinding blijven, kunnen we samen oplopen in het leven.

Door: Wouter de Koning

Als je iemand kent met suïcidale gedachten of gedrag, zou je liefst ‘de zin van het leven’ cadeau geven. Een envelop met daarin één zin die helder omschrijft wat de zin van het leven voor de ander is. Helaas werkt het zo niet. Iedereen moet voor zichzelf ‘de zin van het leven’ vinden. Maar we kunnen wel luisteren naar elkaar. Luisteren met ons hart, ervaringen delen en meelopen in het leven.

Liefdevol luisteren is de manier om uiteindelijk dichter bij elkaar te komen. Het lijkt misschien als ‘weinig’, maar echt gehoord worden betekent heel veel voor de ander. En vanuit de verbinding kunnen we in gesprek over de echte vraag: de worsteling met het leven.

Ik ga eerst in op de vraag waarom we onze neiging om het leven van anderen te sturen, beter kunnen loslaten als we echt goed willen luisteren. We kunnen de ander niet sturen. Om dat te onderbouwen, volgt eerst een filosofisch uitstapje. In het tweede deel van dit artikel wil ik benadrukken dat we gelukkig niet compleet buitenspel staan. Hoe beter we kunnen luisteren, hoe meer we voor elkaar kunnen betekenen.

Filosofie en zelfbeschikking

Nietzsche schreef: ‘Hat man sein Warum des Lebens, so verträgt man sich fast mit jedem Wie’ (Götzen-Dämmerung, 1889). Vrij vertaald: ‘Wie een ‘waarom’ heeft, verdraagt bijna elke ‘hoe’.’

Wie een reden heeft voor zijn bestaan, overleeft bijna iedere omstandigheid. Deze zin werd later de kernzin in het boek Man's Search for Meaning van Viktor Frankl (1946). Dit boek gaat in op de grootste vraag van de mensheid: Wat is de zin van het bestaan?

Frankl gebruikt Nietzsche’s citaat om erop te wijzen dat lijden moeilijk te dragen is zonder een reden. Een goede reden voor ons bestaan, dient volgens Frankl buiten onszelf te liggen om ons op de been te houden. Bijvoorbeeld een geliefde, een hoger ideaal, of een niet volbrachte opdracht. Het individu moet een ‘waarom’ hebben: een reden voor het bestaan. (Interessant weetje: Frankl overleefde het vernietigingskamp Auschwitz. Naar eigen zeggen omdat hij het vernietigde manuscript van zijn boek opnieuw wou schrijven.)

De zin van het leven moet ieder voor zichzelf formuleren, of rustig blijven zoeken. Het gaat in zekere zin ook om een oefening in geduld. Er is geen ‘quick fix’.

Rainer Maria Rilke schreef, vrij vertaald, het volgende in een brief aan een jonge dichter: ‘Men moet geduld hebben met alles wat niet is opgelost in het hart. Men moet proberen de vragen zelf lief te hebben. Liefhebben zoals een afgesloten kamer, of als boeken die in een vreemde taal zijn geschreven. Het gaat erom alles te leven. Als je je vragen leeft, leef je wellicht, zonder het te beseffen, op een keer de antwoorden in.’

Albert Camus beschrijft in zijn essay De mythe van Sisyfus (1942) drie opties zijn voor mensen: zelfdoding, religie als zingever of aanvaarden dat het leven geen zin heeft, maar zich verzetten tegen zelfdoding. Camus koos voor het laatste. Hij achtte het leven ‘absurd’, maar koppig doorgaan gaf het leven alsnog waarde.

De ander beschikt

Afijn. Daar staan we dan. We kunnen niets zeggen over de zin van het bestaan voor de ander. We kunnen mensen beschermen tegen suïcidaal gedrag als er sprake is van verwarring of een slechte mentale conditie, maar we kunnen nooit een intrinsieke keuze voor het leven afdwingen bij de ander. De motivatie om te leven moet de ander zelf vinden, of geduldig blijven zoeken (‘de vragen leven’, zoals Rilke schrijft).

Los van ons morele of juridische oordeel: de ander wikt, weegt en beslist. We staan gevoelsmatig buitenspel. Maar geen enkel mens leeft helemaal alleen. En hoe dichterbij we tot de ander kunnen komen, hoe minder we ‘buitenspel’ staan. Liefdevol luisteren is daarbij de sleutel.

Luisteren helpt

Liefdevol luisteren is moeilijk, maar mogelijk. Luisteren om te voelen, niet zozeer om rationeel te begrijpen. Het eerlijk delen van onze eigen menselijke ervaringen. Onze twijfels, kwetsbaarheden en onze eigen donkere dagen. Daarover gaat dit artikel: Liefdevol luisteren.

De uitdaging aan ons als mensen - als maatschappij - is het bieden van een luisterend oor aan de ander zodat iedereen zich zoveel mogelijk gezien voelt. Gewaardeerd voelt. Dat vraagt ook om openheid over onze eigen twijfels en onze eigen donkere dagen.

Suïcidepreventie vraagt, kortom, in eerste instantie vooral om samenleven in zoveel mogelijk verbinding. Liefdevol luisteren helpt ons om weer in verbinding te komen. Om samen een stuk op te lopen in het leven. Het kan ons helpen om, wederzijds, de proberen om de wereld vanuit de ogen van de ander te bezien. Dat lijkt enerzijds tot begrip en invoelen, maar ook tot een bredere blik.

Die bredere blik helpt hopelijk om te zien dat de wereld ook mooi en goed kan zijn. Dat liefde bestaat. Of, zoals zanger Mark Hollis van Talk Talk zingt in ‘Time It’s Time’:

‘As bad as bad becomes
It's not a part of you
And love is only sleeping
Wrapped in neglect’

Het laatste woord is aan Ana Akana. Zij verloor haar zusje aan zelfdoding. In haar video vertelt ze hoe moeilijk en verwarrend het is om achter te blijven. Dat er een altijd knip in het leven blijft zitten: ‘voor’ en ‘na’ de zelfdoding van de ander. En ondanks de wirwar aan emoties, is haar oproep helder:

Please don’t kill yourself