Liefdevol luisteren: van doodswens naar levensangst

Liefdevol luisteren. Durf jij een luisterend oor te bieden aan mensen? Goed luisteren is niet eenvoudig, maar het is van grote waarde voor suïcidepreventie. Dit artikel gaat in op twee dingen: ‘door de woorden heen luisteren’ en het belang van het respecteren van de autonomie van de ander.

Door: Wouter de Koning

Een kleine waarschuwing vooraf: Dit artikel gaat alleen over luisteren, niet over “doe-het-zelf-therapie”. En niemand is iets verplicht. Het is prima als je van jezelf weet dat jij luisteren naar mensen met suïcidale gedachten veel te heftig vindt.

We beginnen met goed nieuws. Het feit dat iemand verzucht dat zij of hij ‘liever dood was’, is niet altijd een letterlijke doodswens. Neem het serieus, want de achterliggende gevoelens zijn altijd 100% waar. Maar het betekent niet dat degene die het zegt per direct onder 24 uurs bewaking moet worden gesteld.

Levensmoe

Achter het uitspreken van een verlangen naar de dood zit een helder signaal: iemand loopt klem in het leven. Ervaart steeds minder hoop. Ervaart vooral angst, heeft het gevoel dat zijn of haar leven niets waard is en/of heeft een diep negatief zelfbeeld.

Anouche Adams schrijft in haar boek ‘Ik wou dat ik dood was’ (1993) hierover het volgende:

‘Ik sprak over de dood, maar verwees in feite naar het leven [..] Ik was met andere woorden levensmoe. En terwijl ik hardop zei: ‘Ik wil dood’, bedoelde ik in wezen: ‘Deze pijn is te erg, ik weet me er geen raad meer mee en kan ze niet meer aan.’ (Adams, 1993, p.17) Wat Adams hier aankaart, kun je zien als op zoek gaan naar ‘de vraag achter de vraag’.

Het is zaak om jezelf niet te fixeren op de verwoordde doodswens, maar rustig te blijven luisteren. De volgende vragen zijn interessant:

Waar komt het ‘verlangen’ naar de dood vandaan?
Wat maakt de dood ‘aantrekkelijk’?
Waar zit de pijn in het leven?

Een doodswens is vaak gebaseerd op levensangst. Het gevoel niet te passen in de maatschappij, ‘niet goed genoeg’ te zijn. En laten we eerlijk zijn: onze maatschappij legt de lat hoog en de verantwoordelijkheid voor alles vooral bij het individu. (Persoonlijk vrees ik dat de mythe van maakbaarheid niet alleen kwalijk is, maar letterlijk dodelijk. Maar dat is een ander verhaal.)

Luisteren maakt verschil

Het tweede goede nieuws is dat we weten dat liefdevol luisteren echt het verschil maakt. Adams: ‘Zolang iemand die suïcideplannen heeft nog beseft dat hij of zij ergens terecht kan, of met wie dan ook een open en eerlijk gesprek kan voeren [..] blijft de kans bestaan dat van de finale stap wordt afgezien, of dat die op zijn minst wordt uitgesteld.’ (idem, p.12)

Glazen muur

Wees jezelf bewust van de ‘glazen muur’. Met deze term duidt emeritus hoogleraar Ad Kerkhof het verschil van beleving van de werkelijkheid tussen iemand die ‘gewoon’ leeft en iemand die suïcide (meer en meer) als oplossing ziet. Vaak worden tegenslagen gezien als ‘het bewijs’ dat niets zin heeft. Daarbij zorgt een depressie echt voor mentale en fysieke futloosheid.

Toon respect voor de vermoeidheid en de negatieve ervaringen, maar blijf tegelijk trouw aan je eigen verhaal of visie op de zaken. Helaas beantwoordt onze maatschappij flirten met de dood vaak juist met volledig loslaten en afkeren. Zoals Adams schrijft:

‘Zodra je zelfdoding als eindbestemming gaat zien, wordt alles herleid tot één enkel gevoel, en de daarbij (in jouw ogen) ogenschijnlijk enige oplossing. Je bent onbereikbaar, luistert ook niet echt, en naarmate je je steeds meer in je eigen denk- en gevoelswereld terugtrekt, krijgen anderen de indruk dat hun inbreng ongewenst, nutteloos en overbodig is. Een prima excuus dus om verstek te laten gaan.’ (idem, p.97.

Mythen

Er is vaker over geschreven, maar om goed te luisteren naar mensen met suïcidale gedachten is het van groot belang om te beseffen dat bij de suïcide het woord ‘keuze’ niet aan de orde is. Het is ook geen ‘egoïstische daad’. Voor de geïnteresseerde lezer is het boek ‘Mythen over zelfmoord’ (2020) van Derek de beurs een aanrader.

Eerder schreef ik over het feit dat niemand ervoor kiest om te breken, maar dat we soms breken. Mensen kunnen stukgaan in het leven. Dat is tragisch. Het is dan niet zozeer een tijd om vragen stellen, maar een tijd voor empathie met het slachtoffer en met de achterblijvers. De meest gestelde vraag na suïcide (Waarom?), is nooit echt te beantwoorden. En al helemaal niet op een rationele manier.

Veel mensen zijn bang voor het verwijt van medeverantwoordelijk als het gaat om praten over zelfdoding. Maar zelfdoding kent mijns inziens alleen maar slachtoffers, geen daders. Het beste wat we kunnen doen voor mensen die worstelen, is nabij blijven.

Benader de ander als volwassene

Adams benadrukt in haar boek het belang van luisteren met volle aandacht. De ‘goede gesprekken’ waren:

‘..gesprekken van ‘voelen’ en ‘zijn’. Van aanwezigheid, die mij haast ongemerkt en vooral voorzichtig en langzaam terug naar het leven trok, terwijl ik zelf alle nog beschikbare krachten aansprak om die beweging weer de andere richting uit te duwen’. (Adams, 1993, p.103)

‘Vanuit die ervaring wil ik een ieder aanraden om zich bij zo’n ontmoeting beslist van alle denkbare adviezen, schouderklopjes, bemoedigende woorden en wat dies meer zij, te onthouden.’ (idem, p.104)

Het bovenstaande komt in menig handboek terug. Ga geen overdreven complimenten geven, heftige peptalks houden of adviezen verstrekken. De ander ‘hoort’ in alle gevallen maar één ding: onbegrip. Er kan een gevoel ontstaan van: ‘Zie je wel. Weer iemand die mij niet begrijpt.’

Beperk jezelf tot goed luisteren om tot begrip te komen. Zodra de ander voelt dat je oprecht nabij blijft, ontstaat vanzelf een dieper gesprek. De ander vraagt dan zelf wel hoe jij zaken ziet of ervaart. Geef dan een eerlijk antwoord. Ieder mens kent zwarte pagina’s in zijn of haar geschiedenis. Vertel maar.

Als je spreekt, moet de ander centraal blijven staan. Benader de ander altijd als volwassene, ook al zie je voor jouw gevoel een kind of een jongere voor je. René Diekstra schreef terecht dat een jongere die serieus nadenkt om er een einde aan te maken, per direct ‘kind-af’ is. De omgeving maakt echt een inschattingsfout door jongeren niet te benaderen als ‘volwassen’. De strijd is echt.

Accepteer de beleving van de ander

Het gaat er niet om wat jij denkt dat de situatie is, of de oplossing is. Het gaat om de realiteit van de ander. Plaats dus geen opmerkingen als:

‘Ach lieverd, het is de leeftijd. Dat gaat wel over.’
‘Het komt allemaal wel goed.’
‘Maar je bent… (harstikke knap, slim, leuk et cetera).’
‘Het is maar… (een proefwerk/een opmerking/een vriendje)..’
‘Je moet in jezelf geloven.’

Accepteer de negatieve beleving van de ander. Is iemand supernegatief over zichzelf, terwijl jij iets heel anders ziet? Bijt op je tong en blijf luisteren. Je hoeft niets te zeggen. Voorkom iedere versie van verbaal handje drukken.

Je mag uiteraard jouw mening geven, maar respecteer het gevoel van de ander. Zeg bijvoorbeeld niet: ‘Maar je bent... (harstikke knap, slim, leuk et cetera)’. Zeg liever: ‘Ik begrijp dat jij jezelf niet (knap, slim, leuk et cetera) vindt, maar ik vind jou wel (mooi, slim, leuk, lief, fijn om bij te zijn, et cetera).

Drie luistertips:

Probeer de ander zo goed mogelijk te begrijpen door in jouw eigen woorden te herhalen wat jij denkt dat de ander bedoelt. Herformuleer het in jouw eigen woorden en vraag of je het goed verwoord. Dat voorkomt valse aannames en misverstanden.
Besef dat jij niet verantwoordelijk bent voor de daden van een ander. 

De andere bestuurt zijn of haar eigen leven. Laat jezelf geen zwijgplicht opleggen. Beloof niet dat jij bepaalde dingen niet zult doen. Zoals jij niet verantwoordelijk bent voor wat de ander doet, kan en mag de ander dat ook niet andersom doen. Jij bepaalt jouw eigen acties.

Uitgepraat?

Ben je uitgepraat? Plan dan directe een nieuwe afspraak, binnen een afzienbare tijd. Weten dat iemand bereikt is om voluit te luisteren, schept een punt in de tijd waar de ander naar uit kan zien.

Luisteren helpt. Echt waar

Iedereen waardeert oprechte aandacht. Het feit dat de ander vrijuit kan praten over suïcide zonder morele verontwaardiging of tegenargumenten te ontvangen, werkt ontzettend bevrijdend. Juist verplicht zwijgen vergroot de kans op pogingen. Vrijuit kunnen praten verkleint de kans. Dat weten we inmiddels uit onderzoek.

We voelen ons onmachtig soms tegenover de statistieken. Tegenover het feit dat suïcide inmiddels doodsoorzaak nummer 1 is onder jongeren. Maar we zijn niet onmachtig. We kunnen luisteren. We kunnen de ander waarderen.

Door luisterend nabij te zijn, spiegelt de ander zichzelf al. Dat gaat automatisch. Daar hoef jij niets voor te doen.

Strooi liefde

Tot slot. Woorden zijn krachtig. Een simpele zin als ‘Fijn dat je er bent’, maakt een verschil van dag of nacht, kan ik je uit eigen ervaring vertellen. Onderschat nooit de kracht van waarderende woorden. Strooi met een gerust hart eens een compliment rond. Strooi liefde. Gewoon, omdat het kan.