Na de zelfdoding van haar man én dochter vond Rini de moed om door te gaan

De telefoon ging lang over. Neem op, dacht ik, neem alsjeblieft op. Als ik het nu niet vertel, kan ik het niet meer. Eindelijk nam mijn vader op. ‘Papa, ik moet je wat ergs vertellen.’ ‘Wat dan,’ vroeg hij zacht. ‘Sannison is dood.’ Zijn stem brak toen hij vroeg: ‘Hoe kan dat nou?’

Na tientallen jaren heeft beeldend kunstenaar Rini van Dam nog steeds geen antwoord op de vraag van haar vader. In 1981 beëindigde haar man IJpe zijn leven. Op een donderdag. Tien jaar later haar toen 16-jarige dochter Sannison. Ook op een donderdag.

In het boek Donderdagen (Uitgeverij Anderszins) schrijft Rini over wat ze heeft meegemaakt. Een indrukwekkend verhaal van een moeder die ondanks de zelfgekozen dood van haar man én dochter haar kracht hervindt. Wij spraken haar over het leven en de dood.

Moed houden

Dat is heel moeilijk. Ik heb twee keer zelfmoord meegemaakt in mijn gezin. Toen mijn man overleed, kreeg ik de schuld van veel mensen. Die moed is dan ver te zoeken, omdat je je moet verweren tegen alles wat je naar je toe krijgt. Op dat moment waren mijn kinderen de reden om door te gaan. Zij hadden de toekomst, voor mijzelf kon het me niks meer schelen. Ik moest er voor de kinderen zijn. Zij moesten weer een redelijke toekomst kunnen opbouwen.

Dat vond ik echt een hele grote taak. Als ik naar ze keek, kreeg ik moed om door te gaan. Toch op tijd naar bed gaan, ook al kon ik niet slapen. Toch verjaardagsfeestjes voor de kinderen houden. Je hebt nergens zin in, maar doet het toch. Zo klim je langzaam weer naar boven, maar elke dag blijft moeilijk.

Je kind verliezen

Toen mijn dochter overleed, ging het helemaal anders. Toen waren er zoveel lieve mensen om ons heen die ons optilden en meenamen, dat ik van daaruit weer wat moed te pakken kreeg. Als je kind dood gaat, ga je van binnen kapot.

Je kind verliezen is zo verschrikkelijk moeilijk. Je wordt afgesneden van het liefste wat je hebt. Ik moest zorgen voor mijn andere kinderen. Ik had nog een pleegkind en mijn zoon. Hun leven was ook kapot. Ik wilde niet dat zij er ook nog aan onderdoor zouden gaan. Daar heb ik de moed vandaan gehaald om mijn schouders er wéér onder te zetten. En door goede mensen om me heen te hebben, die niet oordeelden en veroordeelden, maar hielpen en vragen stelden.

Hulp en nazorg

Er was veertig jaar geleden geen sprake van slachtofferhulp of nazorg. Ik werd nergens naar doorverwezen. Er was een aardige politieagent die later nog eens kwam praten. Ja, want met politie krijg je ook te maken. Dan wordt er eerst gekeken of jij je man niet hebt vermoord, (en later) je kind. Dat begreep ik wel, maar ik vond het ook heel vernederend. In de periode nadat mijn man was overleden, voeld ik me vaak heel alleen. De ‘buitenwereld’ vond na drie maanden dat ik maar gauw weer gewoon moest doen. Lang genoeg gerouwd.

Trauma

De zelfmoord van degenen van wie je houdt, is traumatiserend voor de rest van je leven. Je vindt ergens wel weer moed om door te gaan, maar de schok, het verdriet en de pijn zitten altijd vlak onder de oppervlakte van je bestaan. Als er iets verkeerd gaat, ben ik snel in paniek. Eigenlijk ben ik altijd bang nieuwe rampen. Dat zit niet de hele dag in mijn hoofd, maar er hoeft maar iets te gebeuren of het is er wel. Toch kan ik nu wel zeggen dat ik nu gelukkig ben.

Ik heb op gegeven moment, nadat mijn man was overleden, zelf hulp gezocht bij een oudere, wijze therapeute. Ze zei: in negen maanden tijd wordt een kind verwerkt en geboren. Na negen maanden tijd kun je weer op je eigen benen staan. Dat lukte me.

Rouw na zelfdoding

Je kunt niemand de schuld geven, enkel degene die het zelf gedaan heeft. Als iemand onder een auto komt, dan kan je een proces voeren, of boos op de chauffeur worden. Bij een ziekte kun je boos worden op de ziekte of de arts die het niet goed heeft gedaan. Maar bij zelfdoding, kan je eigenlijk alleen boos worden op de persoon die het gedaan heeft. Dat is heel ingewikkeld, want dat wil je niet en daardoor kan je nergens heen met die boosheid.

Ik wilde helemaal niet boos zijn op mijn dochter. Ik had het gevoel dat ze me nog nodig had. Ik wilde alleen nog maar lief zijn terwijl ze daar dood in mijn armen lag. Je blijft je wel afvragen: hoe kan het nou toch? Wat is er nou gebeurd? Ja, pubers hebben dat wel vaker van “himmelhoch jauchzend zum Tode betrübt”. Je kan in één keer diep wegzakken. En of de dood van haar vader daarop van invloed is geweest, dat zou best kunnen, maar je krijgt geen antwoorden.

Me schuldig voelen? Als ik nou een kwartier eerder naar d’r kamer was gegaan…? Dat speelt wel allemaal. Die gedachten gaan nooit weg. Je weet verstandelijk dat het niet jouw schuld is, maar zelfs dan nog. Had ik maar dit, had ik maar dat. Ik weet niet of het geholpen had.

Als je maar goed kijkt

Mensen zeggen ‘als je maar goed kijkt, dan kun je het wel zien aankomen’, maar zo werkt het niet. Ook als hulpverlener kun je dat niet altijd zien. Je gelooft ergens ook gewoon niet dat het echt zal gebeuren. Je denkt steeds: als ik nog maar meer mijn best doe, dan komt het wel een keer goed. Je moet leren accepteren dat - als iemand echt dood wil - jij dat zelf niet kunt tegenhouden.

Wij werkten met kinderen en keken altijd goed naar hoe het met hen ging. Toch hebben we het van mijn dochter niet zien aankomen. Ze ging een beetje puberen en verder niet.

Oordeel niet

Mensen willen altijd graag een reden hebben, waarom het hen zelf niet zal overkomen. Heel veilig. Dan overkomt jou die ellende niet. Mijn dochter was geadopteerd, maar niet iedereen die geadopteerd is, maakt een einde aan haar of zijn leven. Oordeel niet te snel, vraag of dat de reden zou kunnen zijn..

Je gaat in zo’n periode wel anders naar je omgeving en vrienden kijken. Mensen die je op een voetstuk had staan, tuimelen eraf. Ze blijken toch niet zo invoelend, meelevend als gedacht. Die mensen raak je kwijt, maar ook omdat je dat zelf wilt.

Verharden

Nee, ik ben niet verhard. Ik ben wel voorzichtiger geworden in wat ik wel en niet vertel aan mensen. Ik ben ook meer gaan relativeren. Waar maak je je in vredesnaam druk over, denk ik soms. Maar ja, denk ik dan soms ook: ‘gelukkig heb je ook niks ergers om je druk over te maken’.

Genieten is angstig geworden, omdat je dat fijne ook weer kwijt kunt raken. Ik relativeerde door te bedenken dat er ergere dingen zijn, hoewel dat ook relatief is. Ik ben ‘s nachts gaan lezen over concentratiekampen “Het kan altijd erger” - Maar, het kind dat je moet missen is zo’n wezenlijke pijn in je leven. Daar helpt niets tegen.

Inmiddels passen we vaak op onze kleinkinderen en dan zeggen we soms ‘Gek hè, we zitten gewoon weer te genieten’. Het verwondert ons dat we ook weer dit soort ontspannen momenten kunnen hebben.

Voor andere nabestaanden

Voel je niet schuldig. Waar haalt een mens de moed vandaan? Ik had de kinderen. Ik moest van mijzelf gewoon actief blijven, niet wegzakken, voor ze zorgen. Vaak helpt het om hulp te zoeken als je die niet van de mensen om je heen kunt krijgen. Sommigen mensen moeten ook nog heel erg leren hoe rouw verloopt. Alle fasen die je door gaat, horen erbij.

Je hoeft je niet schuldig te voelen als je weer een keertje lacht. Want dat is natuurlijk ook heel verboden in de eerste tijd: ‘Dan is het zeker niet zo erg.’ Daarom ging ik na de dood van mijn man maar in zwarte kleding lopen. Dat schrok een beetje af. Dat was het bewijs dat ik verdriet had. En ik deed het om mensen van me af te houden. Bij mijn dochter was dat gelukkig niet nodig.

En…wat nog meer kan helpen? Mijn boek lezen kan helpen.

{ Fotografie: Simon Bleeker }

"De tekst, het verhaal, het leed, maar ook de liefde, het kwam allemaal binnen als een wervelwind. Geen woord te veel, geen woord te weinig, een hoog tempo, maar toch zo raak. Voldoende om zelf nog in te vullen. Ronduit een prachtige vertelling waarin zo enorm veel verschillende kanten worden belicht van wat je allemaal kunt doormaken bij het sterven van een geliefde, gevolgd door het sterven van je kind. Prachtig, wreed, triest, hoopvol en helend tegelijkertijd. Het is indrukwekkend en ook ondanks alles vol schoonheid."