Rouw is het litteken dat liefde achterlaat

Laatst sprak iemand over ‘het tijdelijke rouwen’ van nabestaanden bij suïcide. Daar ga ik graag op in, vooral omdat veel mensen met suïcidale gedachten vaak denken dat nabestaanden er wel ‘overheen’ komen. Maar: rouw blijft.

Door: Wouter de Koning

Toen ik in de twintig was, vond ik dat mijn ‘rouwproces’ (want zo noemde men het) wel eens voorbij mocht zijn. Vijf jaar daarvoor stierf een vriendin op de middelbare school aan suïcide. Ik vroeg mezelf vaak af in welke ‘fase’ van rouw ik zat. Totdat ik besefte dat er helemaal geen helder spoor was. Mijn hoofd was een rommelpotje - iedere keer opnieuw - als ik terugdacht aan haar suïcide.

Uiteraard: het leven gaat door. Maar wel met een gat erin. Er ontbreekt iemand. Een vriendin, in mijn geval. Of een dochter, gezien vanuit het perspectief van haar ouders. Voor andere nabestaanden van suïcide een zoon, een broer of een zus, een man of een vrouw. Een geliefde, iemand die je graag zag. Iemand waarvan je jezelf de rest van je leven afvraagt: ‘Hoe het had kunnen zijn?’

Hoe zou het zijn als ze nog leefde? Hoe zou het zijn als hij nog leefde?

Niet alleen kun je als nabestaande blijven hangen in dit soort vragen. Er zijn vaak zoveel onbeantwoorde vragen rond zelfdoding. De duizend-en-één variaties op ‘Wat als..?’. Nabestaanden blijven achter met vragen waarop niemand meer een antwoord kan geven.

‘Wat als ze hulp had gezocht?’
‘Wat als hij wel had gesproken over zijn gevoelens van falen?’
‘Wat als niemand haar ooit had gepest?’

En: ‘Wat als ik..?’

Draaikolk

Vooral de laatste categorie vragen (‘Wat als ik..?’) vormen een gevaarlijke draaikolk waarin je als nabestaande kunt verdrinken in zelfverwijt en beschuldigingen. Ik weet niet hoe vaak mijn begeleidster op de middelbare school herhaalde dat ik mezelf niet schuldig moest voelen, maar ik begreep dertig jaar later pas waarom ze dat zei. Ik kan pas sinds kort, als volwassen man, terugkijken op mezelf. Dat heb ik gedaan in mijn boek ‘Altijd 17’. En ik ben het eerlijk gezegd nu pas met haar eens. Er zijn -denk ik- alleen maar slachtoffers bij suïcide.

Rouw blijft. Het verandert van vorm, maar er blijft een lege plek waar een geliefde was. Haar ouders kregen twee agenten aan de voordeur. Die herinnering poetsen ze nooit meer weg. Zij hebben een lege plek in hun leven. Voor de rest van hun leven.

Helder beeld

Suïcide blijft mensen bij, zelfs als ze het slachtoffer niet kennen. Let er eens op. Als mensen in het openbaar spreken over suïcide, speelt er iets aparts. We hebben het er liever niet over, maar soms komt het ter sprake. En dan heeft iedereen plotseling een helder beeld van de persoon die ze helemaal niet kenden, maar die overleed aan suïcide. Het meisje op school. De gast die altijd voor iedereen klaarstond. Ze kunnen de persoon vaak letterlijk voor zich zien. Ze weten precies te verwoorden wat het met ze deed. Zoals dat gebeurde tijdens deze podcast.

Mythen

Suïcide is nooit een ‘spontane’ reactie op een enkele gebeurtenis. Het kent vaak een lange voorgeschiedenis. Derek de Beurs onderstreept dit in zijn boek ‘Mythen over zelfmoord’ (2020). Maar in datzelfde boek ontzenuwt hij ook een andere, bekende mythe. Namelijk: ‘Iemand die denkt aan zelfmoord wil dood’.

Zo simpel is het niet. De Beurs wijst op het fenomeen ‘entrapment’: het gevoel in een val te zitten. Mensen zien geen andere oplossing meer, behalve suïcide. Het woord ‘keuze’, is niet aan de orde bij suïcide.

Wilde je echt dood? Daan deelt zijn ervaring.

Verbinding verbroken

Rouw na suïcide heeft iets extra wrangs. Al was het al omdat we iemand vaak al langer kwijt waren. De verbinding was verloren. De ander leefde met de dood in zijn of haar hoofd, en niet helemaal onder ons. Vaak weet de omgeving weinig tot niets, of te laat alleen maar dat er ‘iets’ is.

‘Praat voordat je gaat’, adviseert Ad Kerkhof, emeritus hoogleraar Klinische Psychologie en Suïcidepreventie. Dat zou voor alle betrokkenen goed zijn.

Litteken van liefde

We mogen eerlijk zijn: suïcide raakt de omgeving. Hard, en met alle gevolgen van dien. En het raakt nabestaanden. Niet ‘even’, maar voor altijd. Het creëert verhoogde kans op navolging, depressies, psychoses, rusteloosheid en andere zaken. Bekijk de statistieken eens.

Positief geformuleerd, is rouw het litteken dat liefde achterlaat. Het houdt de persoon die weg is uit deze wereld, levend in ons hart. Daar mogen we over vertellen, ook na suïcide. Als we meer openheid willen zien rond suïcide, mogen we ook open zijn over de schade die suïcide aanricht. Want de pijn blijft. Het gemis blijft.

Iedere suïcide laat een lege plek achter. Daar moeten nabestaanden mee leven. Levenslang.