Xaro Sánchez is als psychiater en geneesheer-directeur verbonden aan Novadic-Kentron, een zorginstelling voor verslavingskunde in Noord-Brabant. Ze vertelt welke stappen Novadic-Kentron zet om suïcidepreventie zo goed mogelijk in de hele organisatie te integreren. ‘Suïcidepreventie hoort bij de verslavingszorg zelf.’
Als psychiater in de verslavingszorg krijgt Xaro vaak te maken met suïcidaliteit. ‘Het is een van de ernstigste situaties waarmee je als behandelaar wordt geconfronteerd.’ Dat bracht haar ertoe om uit te zoeken hoe ze als psychiater, gespecialiseerd in verslavingen, haar expertise het beste kan inzetten. Als geneesheer-directeur heeft ze daarnaast een toezichthoudende en morele rol binnen de organisatie.
Suïcidaliteit komt vaker voor
Verslaving en suïcidaliteit hangen met elkaar samen, blijkt ook uit een overzichtsstudie uit 2024/2025. Xaro: ‘Bij middelengebruik ligt de kans op overlijden door zelfdoding ongeveer 5,6 keer hoger.’ Of iemand nou net is teruggevallen in gebruik, of al jarenlang met een verslaving kampt, het risico op suïcide is in beide gevallen hoger. Xaro: ‘Dit werkt bovendien twee kanten op: middelengebruik kan gedachten aan zelfdoding aanwakkeren. Tegelijkertijd kunnen zulke gedachten, en het psychische lijden dat daarbij hoort, ervoor zorgen dat iemand juist meer gaat gebruiken.’
Risicosignalen herkennen
Mensen met een middelenverslaving worstelen vaak op meerdere fronten. Xaro: ‘We hebben in de praktijk vooral te maken met mensen met langdurige verslavingsproblemen die moeilijk van de middelen kunnen afblijven. Vaak gebruiken ze meerdere middelen tegelijk. Hun persoonlijke en sociale situatie is al verslechterd. Dit uit zich in gevoelens van eenzaamheid, hopeloosheid en ontevredenheid over hun situatie. Ook depressie, trauma en persoonlijkheidsproblemen spelen vaak een rol.’
Risicosignalen worden niet altijd herkend. ‘Vooral als er meerdere dingen tegelijk spelen. Zoals toenemend middelengebruik, verlies van relatie, werk of woning, ernstige slapeloosheid, een recente traumatische gebeurtenis en het plotseling stoppen van de behandeling. Dan vragen we niet altijd rechtstreeks door, terwijl dat wel nodig is om suïcidepreventie op tijd in te kunnen zetten.’
Gericht doorvragen is een vaardigheid die je kunt trainen, bijvoorbeeld met de Suïcidepreventietraining Zorgprofessionals van 113 Academy.
Meer informatie over de Suïcidepreventietraining Zorgprofessionals.
Onderdeel van de dagelijkse zorg
Suïcidepreventie is geen taak die je aan één behandelaar kunt overlaten, vindt Xaro. ‘De hele organisatie moet dit oppakken, van signalering tot nazorg.’ Dat begint al bij het behandelplan: op tijd risico's herkennen, goed uitvragen, ingrijpen als dat nodig is, en het contact ook daarna niet loslaten. ‘Zo voorkom je dat belangrijke informatie over iemands risico verloren gaat, bijvoorbeeld bij de overdracht aan een andere behandelaar of afdeling.’ Dat vraagt om goed getrainde medewerkers.
Commissie voor suïcidepreventie
Xaro vindt dat suïcidaliteit onderdeel moet zijn van het kwaliteitsbeleid, de scholing en de dagelijkse zorg. ‘Bij Novadic-Kentron hebben we hiervoor een aparte suïcidepreventiecommissie. Die analyseert incidenten, en zorgt dat preventie ook bij directie en bestuur op de agenda staat. We werken aan een duidelijke structuur, met beleid dat voor alle teams makkelijk te vinden is.’
Novadic-Kentron heeft de toolkit suïcidepreventie van 113 al geïmplementeerd. Nu werkt de organisatie aan een meerjarenplan om de preventie blijvend te verankeren.
Vanaf het begin van de behandeling
Binnen de verslavingszorg is het niet genoeg om alleen naar middelengebruik te vragen, vindt Xaro. ‘Aandacht voor suïcidaliteit moet er vanaf het begin van de behandeling zijn, niet pas als het misgaat. Suïcidaliteit is namelijk een spectrum van psychisch lijden tot aan het meest ernstige punt. Het risico is ook sterk veranderlijk en je moet altijd breed kijken. Daarnaast is de psychiatrische comorbiditeit van belang: spelen er bijvoorbeeld ook depressie mee, of zijn er andere problemen?’
Vooral op overgangsmomenten in iemands zorgtraject vraagt dat om extra aandacht. ‘Denk aan opname, ontslag, of overstap naar een andere behandelaar. Juist dan kan informatie over iemands risico verloren gaan. Goede zorg is dan ook meer dan het wegnemen van gedachten aan zelfdoding. Het gaat om veiligheid, motivatie om in behandeling te blijven, verbondenheid en perspectief.’
Aandacht voor suïcidepreventie
Xaro hoopt op meer aandacht voor suïcidepreventie in verslavingszorgorganisaties. ‘Verslaving is een risicofactor voor suïcide die je kunt beïnvloeden..’
Haar advies: begin bij de directie en de raad van bestuur. ‘Neem hen mee in de behoefte aan een geïntegreerd beleidsplan. Wijs iemand aan die dit plan coördineert en begin met de belangrijkste prioriteiten: voldoende scholing, een actueel protocol en werken met de toolkit suïcidepreventie van 113.’
Ook na de eerste stappen blijft het belangrijk om te blijven leren, benadrukt ze. ‘Leer van incidenten, stimuleer onderzoek, en zoek de samenwerking op met andere organisaties in je netwerk. Dat maakt allemaal deel uit van dit proces.’
Het gesprek aangaan
Het belangrijkst is dat professionals leren om het gesprek direct en open aan te gaan. ‘Je moet weten hoe je suïcidaliteit rechtstreeks bespreekbaar maakt, zodat iemand zich echt gehoord voelt. Dat begint met goed luisteren naar iemands verhaal, voordat je overschakelt naar veiligheid en risico.’ Scholing speelt daarin een grote rol, benadrukt Xaro. ‘Door dit soort gesprekken te voeren, krijg je meer inzicht in wat iemand doormaakt. Dat helpt ook om de juiste hulp in te zetten.’
113 Academy
Wil je als zorgprofessional zelf beter voorbereid zijn op dit soort gesprekken? Bij 113 Academy volg je de Suïcidepreventietraining Zorgprofessionals. Je leert er op een praktische en doortastende manier het gesprek over suïcidaliteit aan te gaan met jouw cliënt.
Meer informatie over de Suïcidepreventietraining Zorgprofessionals.